Robert Kuczara
Pszczoły

Pszczoły - wzorowa społeczność

W codziennym życiu często spotykamy się z pszczołami, ale pewnie niewielu zna fascynujące ciekawostki dotyczące życia tych owadów. Pszczoła zaliczana jest do rodzaju Apis, który w Polsce reprezentowany jest przez gatunek pszczoły miodnej (Apis mellifera L.). Na terenie naszego kraju spotykamy 3 podgatunki (wg. innych rasy) pszczoły miodnej, mianowicie: pszczołę środkowoeuropejską, kaukaską i kraińską oraz ich krzyżówki. Rasy różnią się wieloma cechami takimi jak: łagodność, pracowitość, czy skłonność do rojenia się.

W rodzinie pszczelej występuje hierarchia oraz podział ról i obowiązków. Na czele całego roju stoi matka pszczela - królowa, czyli samica o wykształconych narządach rozrodczych, różniąca się od pozostałych wielkością i funkcjami. Jej podstawowym zadaniem jest składanie jaj w ulu. To ona daje początek wszystkim pszczołom w roju. Matki pszczele ras występujących w naszym kraju mogą składać, w okresie maksymalnego rozwoju, (kwiecień, maj, czerwiec) od 1600 - do 2000 jaj na dobę. Królowa jest wychowywana w specjalnej komórce zwanej matecznikiem, jest karmiona mleczkiem pszczelim, co powoduje lepszy rozwój i przystosowanie do spełniania roli matki i królowej. Czas, od złożenia jaja do osiągnięcia stadium owada dorosłego (imago), trwa u niej 16 dni. W początkowym okresie życia wylatuje w asyście wielu pszczół na lot godowy. Tam spotyka się z kilkoma lub kilkunastoma trutniami w celu zapłodnienia. Ilość nasienia dostarczonego przez trutnie wystarcza królowej na całe życie czyli około 3 - 4 lat.  Ciekawostką jest że, każdy truteń po spotkaniu z królową ginie. Trutnie czyli męskie osobniki w roju pszczelim, powstają z niezapłodnionych jaj. Pojawiają się w ulu na wiosnę, a na jesień są przez pszczoły z niego wyrzucane. Rozwój trutnia, od złożenia jaja do postaci dorosłej, trwa 24 dni. Największą społeczność w rodzinie pszczelej tworzą pszczoły robotnice. To one są odpowiedzialne za wszystkie prace w ulu. Pszczoły mają przydzielone obowiązki, zależne od wieku. Najmłodsze robotnice porządkują komórki w których przechodziły rozwój, potem pełnią rolę karmicielek larw. Kolejną grupę robotnic stanowią woszczarki odpowiedzialne za budowanie plastrów. Starsze pszczoły robotnice pełnią rolę strażniczek, porządkowych, odbieraczek nektaru, funkcje polegające na przerabianiu nektaru, pszczół kitujących, zwiadowczyń, a na końcu pszczół lotnych czyli takich, które często spotykamy na kwiatach. W okresie intensywnych prac w ulu, robotnice żyją przeciętnie 42 dni. Pszczoły jesienne, które pozostają na zimę w ulu mogą żyć kilka miesięcy. Owadów w ulu może być, w zależności od okresu i stanu rodziny, od 10.000 do 100.000. Pszczoły wykształciły fascynujący sposób porozumiewania się. Gdy zwiadowczynie znajdą miejsce z dużą ilością pyłkodajnych i nektarodajnych kwiatów przylatują do ula i wykonują specjalny taniec. Układ, forma, zwrot, szybkość, tego tańca mówi pszczołom lotnym o odległości i położeniu pożytku względem słońca. Za odkrycie tego zjawiska Karl von Frisch został uhonorowany w 1973 roku nagrodą Nobla.

Interesującym zjawiskiem dotyczącym biologii pszczół jest rójka. Rójka, która jest konsekwencją powstania nastroju rojowego, jest naturalnym zjawiskiem mającym na celu zachowanie gatunku. Pszczoły wchodzą w nastrój rojowy, w momencie gdy w ulu jest ciasno i ul jest przegrzany; jest bardzo dużo, zwłaszcza młodych, pszczół; główne pożytki kończą się; a królowa nie ma miejsca na składanie jaj. Gdy pszczoły decydują się na rójkę, zakładają mateczniki w celu wyhodowania nowych matek pszczelich. Królowa składa jaja do mateczników. Po kilku dniach, po ich zasklepieniu, wylatuje z ula z częścią pszczół, przede wszystkim młodych. Taki rój zazwyczaj siada blisko (na gałęzi drzewa, na krzaku, czy narożniku dachu), tworząc swoistą kulę lub grono. Po pewnym czasie (pół godziny do kilku dni) rój odlatuje we wskazane miejsce przez pszczoły zwiadowczynie. Zjawisko może się powtarzać. Po ucieczce części pszczół, po kilku dniach z komórki matecznikowej wygryzie się młoda matka, która będzie teraz pełnić rolę królowiej. Rójka występuje zazwyczaj od połowy maja do początku lipca.

Przykrym zjawiskiem kojarzonym z pszczołami, są użądlenia. Owady te czując zagrożenie wydzielają feromony alarmowe, które pobudzają inne pszczoły do atakowania wroga. W wyniku ataku często pojawiają się użądlenia. Jad pszczeli przypomina składem chemicznym i działaniem jad żmii. Jest to wydzielina gruczołów jadowych robotnic i matki pszczelej. Samce - trutnie nie są przystosowane do żądlenia. Pszczoły po użądleniu człowieka pozostawiają żądło w skórze. Usuwając takie żądło należy pamiętać by nie ściskać je palcami ponieważ możemy wstrzyknąć sobie dużą część jadu znajdującą się w woreczku jadowym u nasady żądła. Żądło należy zeskrobać paznokciem albo delikatnie scyzorykiem. Wrażliwość na jad jest w dużej mierze uwarunkowana genetycznie. Śmiertelna dawka dla zdrowego człowieka wynosi około 500 użądleń, ale u niektórych osób użądlenie przez jedną pszczołę może powodować wstrząs anafilaktyczny i możliwość zgonu. Dla wszystkich osób niebezpieczne są użądlenia w jamie ustnej, w język, w górnych drogach oddechowych, w szyję czy w gałkę oczną.  W takich wypadkach należy bezzwłocznie udać się do lekarza. Odkryto wiele właściwości leczniczych jadu pszczelego, może on być stosowany w leczeniu: chorób reumatoidalnych, chorób alergicznych, chorób mięśnia sercowego, chorób ginekologicznych; chorób układu nerwowego i układu mięśniowego, chorób skóry, chorób układu moczowego oraz wielu innych. Nie wolno stosować jadu pszczelego w celach leczniczych na własną rękę.

Pszczoły dostarczają nam wielu produktów mających zastosowanie w żywieniu, medycynie i kosmetyce, możemy wymienić tu: miód, wosk pszczeli, propolis czy pyłek. W Biblii w Księdze Mądrości Syracha przeczytamy: "Mała jest pszczoła wśród latających stworzeń, lecz owoc jej ma pierwszeństwo pośród słodyczy" (Syr 11,3). Oczywiście chodzi o miód. Jest to substancja wieloskładnikowa wytwarzana przez pszczoły z nektaru kwiatów bądź spadzi.  W skład miodu wchodzą: monosacharydy takie jak glukoza i fruktoza, disacharydy, sole mineralne, aminokwasy, enzymy, kwasy organiczne, witaminy, olejki eteryczne, barwniki i wiele innych związków chemicznych. Oczywiście skład miodu i stosunek poszczególnych związków chemicznych jest uzależniony od gatunków roślin z których pochodzi nektar. Miód może być stosowany jako środek spożywczy oraz jako lek. Jego oddziaływanie na organizm człowieka jest wielokierunkowe. Jest źródłem łatwo dostępnej energii, wzmacnia system nerwowy, ma pozytywny wpływ na pracę wątroby, wzmacnia serce, stabilizuje ciśnienie krwi, przyspiesza trawienie oraz ma działanie lekko przeczyszczające, ma także działanie kosmetyczne - przeciwdziała procesom starzenia. Obecność między innymi inhibiny powoduje że miód ma działanie bakteriostatyczne (hamuje rozwój bakterii) a nawet bakteriobójcze.

Pszczołom zawdzięczamy wiele, oprócz cennych produktów, owady te przyczyniają się do rozwoju i rozmnażania flory poprzez zapylanie, co ma ogromne znaczenie w rolnictwie i ekologii. Warto pamiętać o tych owadach, zwłaszcza gdy podejmujemy decyzję o wycinaniu drzew czy krzewów stanowiących źródło pokarmowe dla pszczół. Niech takie decyzje będą przemyślane i podejmowane z myślą o tych małych latających stworzeniach.

 Robert "Bolko" Kuczara


Strona główna
Moje publikacje
Pszczoły
Czatkowice
Fotografia pszczelarska
Fotografia Ziemi Krzeszowickiej
Fotografie różne
Linki